Dòng lympho khác các dòng khác ở một điểm căn bản: tế bào không hoàn thành hành trình của mình trong tuỷ rồi ra máu là xong. Chúng tiếp tục trưởng thành ở nơi khác, tuần hoàn qua lại giữa máu và mô, và có thể tồn tại rất lâu. Đặc điểm này định hình mọi bệnh lý của dòng.
Điểm xuất phát chung
- Từ tế bào tiền thân dòng lympho trong tuỷ.
- Phân nhánh sớm khỏi dòng tuỷ.
- Cho ra lympho B, lympho T và tế bào diệt tự nhiên.
Việc phân nhánh sớm giải thích vì sao các bệnh lý ác tính của dòng lympho được xếp thành nhóm riêng với đặc điểm lâm sàng và cách điều trị khác hẳn nhóm dòng tuỷ.
Phát triển của lympho B
- Phần lớn quá trình diễn ra trong tuỷ.
- Sắp xếp lại các đoạn gen tạo thụ thể kháng nguyên.
- Loại bỏ các dòng phản ứng với kháng nguyên bản thân.
- Rời tuỷ khi đã trưởng thành ở mức cơ bản.
- Hoàn thiện thêm khi gặp kháng nguyên ở cơ quan lympho ngoại vi.
Quá trình sắp xếp lại gen là cơ chế tạo ra sự đa dạng khổng lồ của thụ thể. Nó cũng là cơ sở của các xét nghiệm đánh giá tính đơn dòng — một công cụ quan trọng để phân biệt tăng sinh phản ứng với tăng sinh ác tính.
Phát triển của lympho T
- Tế bào tiền thân rời tuỷ đi tới tuyến ức.
- Trải qua quá trình chọn lọc nghiêm ngặt tại đó.
- Chỉ một phần rất nhỏ sống sót qua chọn lọc.
- Phân hoá thành các phân nhóm chức năng khác nhau.
- Ra cư trú ở các cơ quan lympho ngoại vi.
Tỉ lệ sống sót rất thấp qua chọn lọc ở tuyến ức là cái giá của việc bảo đảm tế bào ra khỏi đó vừa nhận diện được kháng nguyên lạ vừa không tấn công mô bản thân.
Tuyến ức theo tuổi
- Lớn nhất và hoạt động mạnh nhất ở trẻ nhỏ.
- Thoái triển dần từ tuổi dậy thì.
- Được thay bằng mô mỡ theo tuổi.
- Khả năng tạo lympho T mới giảm dần.
Sự thoái triển này có ý nghĩa trong bối cảnh phục hồi miễn dịch sau các can thiệp làm suy giảm quần thể lympho: người trẻ tái tạo quần thể mới hiệu quả hơn người lớn tuổi.
Cơ quan lympho ngoại vi
- Hạch lympho, phân bố theo các nhóm dẫn lưu.
- Lách, nơi lọc máu và đáp ứng với kháng nguyên trong máu.
- Mô lympho liên kết với niêm mạc.
- Amidan và các cấu trúc vùng hầu họng.
Cấu trúc của hạch phản ánh chức năng: vùng vỏ chứa chủ yếu lympho B tổ chức thành nang, vùng cận vỏ chứa chủ yếu lympho T. Bệnh lý của từng dòng thường biểu hiện ở vùng tương ứng, và đó là cơ sở của chẩn đoán mô bệnh học hạch.
Tuần hoàn lympho bào
- Lympho bào liên tục di chuyển giữa máu, hạch và mô.
- Đi vào hạch qua những mạch máu chuyên biệt.
- Rời hạch theo đường bạch huyết rồi trở lại máu.
- Một vòng tuần hoàn có thể mất nhiều giờ.
Hệ quả trực tiếp: số lympho ở máu ngoại vi chỉ là ảnh chụp của ngăn trung chuyển, không phản ánh tổng lượng trong cơ thể. Một con số bình thường không loại trừ bất thường ở mô.
Tăng lympho
- Phản ứng với nhiễm virus là nhóm thường gặp nhất.
- Một số nhiễm khuẩn đặc thù.
- Sau cắt lách hoặc trong một số tình huống stress.
- Bệnh lý tăng sinh dòng lympho.
- Cần xem hình thái và diễn biến theo thời gian.
Yếu tố phân biệt hữu ích nhất trên thực hành là diễn biến: tăng lympho phản ứng thường có bối cảnh rõ và trở về bình thường, còn tăng dai dẳng không giải thích được là chỉ định khảo sát thêm.
Lympho không điển hình
- Là mô tả hình thái của lympho bào đã hoạt hoá.
- Kích thước lớn hơn, bào tương nhiều hơn và ưa kiềm hơn.
- Hình dạng thay đổi theo tế bào xung quanh.
- Thường gặp trong đáp ứng với một số nhiễm virus.
- Cần phân biệt với tế bào ác tính.
Thuật ngữ này dễ gây hiểu nhầm cho người ngoài chuyên khoa vì chữ không điển hình nghe như một kết luận đáng lo. Trong bối cảnh nhiễm virus, đó thường là mô tả của một đáp ứng bình thường.
Giảm lympho
- Nhiễm trùng cấp ở giai đoạn đầu.
- Sử dụng một số thuốc.
- Bệnh lý tự miễn.
- Suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải.
- Suy dinh dưỡng nặng.
Giảm lympho kéo dài không giải thích được là chỉ định đánh giá chức năng miễn dịch. Cần lưu ý rằng con số tổng không phân biệt được các phân nhóm, và việc đánh giá phân nhóm cần xét nghiệm chuyên biệt.
Các công cụ đánh giá chuyên sâu
- Dòng chảy tế bào để xác định kiểu hình miễn dịch.
- Xét nghiệm đánh giá tính đơn dòng.
- Mô bệnh học hạch khi có hạch to.
- Xét nghiệm di truyền và sinh học phân tử.
Dòng chảy tế bào là công cụ trung tâm trong huyết học dòng lympho hiện đại, vì nó cho phép xác định tế bào thuộc phân nhóm nào và có biểu hiện bất thường hay không — điều mà hình thái đơn thuần không giải quyết được.
Ghi chú về phạm vi
Nội dung ở đây phục vụ tra cứu và đọc hiểu khung sinh lý. Việc chỉ định xét nghiệm, diễn giải kết quả và mọi quyết định điều trị thuộc về bác sĩ chuyên khoa với đầy đủ dữ liệu lâm sàng của từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Lympho B và lympho T trưởng thành ở đâu?
Cả hai bắt nguồn từ tế bào tiền thân trong tuỷ, nhưng lympho B hoàn thiện phần lớn quá trình ngay tại tuỷ còn lympho T phải di chuyển tới tuyến ức để trưởng thành. Sau đó cả hai đi tới các cơ quan lympho ngoại vi.
Vì sao số lympho ở máu không phản ánh tổng lượng trong cơ thể?
Vì phần lớn lympho bào nằm trong hạch, lách và các mô lympho chứ không ở máu, và chúng liên tục tuần hoàn qua lại. Máu ngoại vi chỉ là một ngăn trung chuyển trong hệ thống đó.
Lympho không điển hình trên tiêu bản nghĩa là gì?
Đó là mô tả hình thái các lympho bào đã hoạt hoá, thường gặp trong đáp ứng với một số nhiễm virus. Nó cần được phân biệt với tế bào lympho ác tính, và việc phân biệt dựa vào hình thái kết hợp bối cảnh cùng các xét nghiệm chuyên sâu khi cần.
Tăng lympho kéo dài ở người lớn tuổi nên tiếp cận thế nào?
Tăng lympho dai dẳng không giải thích được bằng nhiễm trùng là chỉ định khảo sát thêm, thường bắt đầu bằng xem tiêu bản và xét nghiệm dòng chảy tế bào. Quyết định về mức độ khảo sát thuộc về bác sĩ chuyên khoa sau khi đánh giá toàn diện.