Truyền máu từng được xem là can thiệp hầu như vô hại và được chỉ định rộng rãi. Bằng chứng tích luỹ trong hai thập niên gần đây đã thay đổi quan điểm này khá căn bản, và xu hướng hiện nay là hạn chế hơn.
Nguyên tắc chung
- Truyền máu là can thiệp có nguy cơ, không phải thao tác vô hại.
- Quyết định dựa trên tình trạng người bệnh, không chỉ trên con số.
- Cần có mục tiêu rõ ràng cho mỗi lần truyền.
- Xử lý nguyên nhân gây thiếu máu khi có thể.
- Cân nhắc các lựa chọn thay thế.
Yêu cầu có mục tiêu rõ ràng là nguyên tắc đơn giản nhưng hiệu quả: nếu không trả lời được câu hỏi truyền để đạt điều gì, có lẽ chỉ định cần được xem lại.
Chiến lược hạn chế
- Dùng ngưỡng hemoglobin thấp hơn để quyết định.
- Bằng chứng cho thấy kết quả không kém ở nhiều nhóm bệnh nhân.
- Giảm số lượng đơn vị được truyền.
- Giảm nguy cơ liên quan truyền máu.
- Ngưỡng cụ thể khác nhau theo bối cảnh lâm sàng.
Điều quan trọng là ngưỡng không phải một con số duy nhất áp cho mọi tình huống. Bối cảnh lâm sàng, bệnh kèm và tình trạng ổn định hay đang chảy máu đều ảnh hưởng tới quyết định.
Những gì cần cân nhắc ngoài con số
- Người bệnh có triệu chứng do thiếu máu không.
- Thiếu máu xảy ra nhanh hay từ từ.
- Có đang chảy máu không.
- Bệnh tim mạch kèm theo.
- Khả năng bù trừ của người bệnh.
- Nguyên nhân thiếu máu và khả năng xử lý.
- Kế hoạch can thiệp sắp tới.
Tốc độ xuất hiện thiếu máu là yếu tố quan trọng và hay bị bỏ qua: một người thiếu máu mạn có thể dung nạp mức hemoglobin mà ở người mất máu cấp đã gây rối loạn huyết động.
Nguyên tắc một đơn vị một lần
- Truyền một đơn vị rồi đánh giá lại.
- Áp dụng cho bệnh nhân ổn định không chảy máu.
- Đánh giá cả triệu chứng lẫn xét nghiệm.
- Truyền tiếp chỉ khi vẫn còn chỉ định.
- Không áp dụng trong chảy máu cấp đang diễn ra.
Nguyên tắc này đơn giản và đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm lượng truyền không cần thiết mà không ảnh hưởng tới kết quả điều trị.
Những chỉ định không phù hợp thường gặp
- Truyền để bù thể tích.
- Truyền để cải thiện tình trạng dinh dưỡng hoặc cảm giác khoẻ.
- Truyền thiếu máu thiếu sắt có thể điều trị bằng bổ sung sắt.
- Truyền huyết tương chỉ để điều chỉnh xét nghiệm ở người không chảy máu.
- Truyền tiểu cầu dự phòng khi không có chỉ định.
- Truyền theo thói quen trước phẫu thuật mà không đánh giá.
Mục thứ hai phản ánh một quan niệm cũ và không có cơ sở. Cảm giác khoẻ hơn sau truyền không phải là mục tiêu điều trị hợp lệ khi không có chỉ định y khoa.
Quản lý máu người bệnh
- Là cách tiếp cận có hệ thống nhằm giảm nhu cầu truyền máu.
- Phát hiện và điều trị thiếu máu trước phẫu thuật.
- Giảm thiểu mất máu trong quá trình chăm sóc.
- Hạn chế lấy máu xét nghiệm không cần thiết.
- Tối ưu hoá khả năng dung nạp thiếu máu của người bệnh.
- Áp dụng ngưỡng truyền phù hợp.
Việc hạn chế lấy máu xét nghiệm không cần thiết là can thiệp ít được chú ý nhưng có tác động thật, đặc biệt ở bệnh nhân nằm hồi sức dài ngày nơi lượng máu lấy tích luỹ có thể đáng kể.
Điều trị thiếu máu trước phẫu thuật
- Phát hiện thiếu máu từ sớm trong quá trình chuẩn bị.
- Tìm và điều trị nguyên nhân.
- Bổ sung sắt khi có chỉ định.
- Cần đủ thời gian trước mổ để điều trị có hiệu quả.
- Giảm đáng kể nhu cầu truyền máu quanh phẫu thuật.
Yêu cầu về thời gian là lý do việc đánh giá cần được làm sớm trong quá trình chuẩn bị mổ chứ không phải vào ngày trước phẫu thuật, khi không còn thời gian để can thiệp.
Đồng thuận của người bệnh
- Cần giải thích lý do truyền máu.
- Giải thích lợi ích kỳ vọng và các nguy cơ.
- Nêu các lựa chọn thay thế nếu có.
- Tôn trọng quyết định từ chối của người bệnh.
- Ghi chép đầy đủ vào hồ sơ.
Với người bệnh từ chối truyền máu vì lý do niềm tin, việc lập kế hoạch trước với các biện pháp thay thế là cách tiếp cận tôn trọng và cũng an toàn hơn so với việc đối diện tình huống đó trong lúc khẩn cấp.
Đánh giá sau truyền
- Đánh giá xem mục tiêu đã đạt chưa.
- Xét nghiệm lại theo thời điểm phù hợp.
- Đánh giá triệu chứng lâm sàng.
- Theo dõi các phản ứng bất lợi.
- Ghi chép vào hồ sơ.
Việc đánh giá sau truyền khép lại vòng lặp chỉ định và là cơ sở cho quyết định tiếp theo. Bỏ qua bước này dễ dẫn tới truyền theo thói quen thay vì theo nhu cầu thực tế.
Ghi chú về phạm vi
Ngưỡng truyền cụ thể và chỉ định trong từng bối cảnh theo hướng dẫn hiện hành và có thể khác nhau giữa các nhóm bệnh nhân. Nội dung ở đây là khung khái niệm phục vụ tra cứu; mọi quyết định thuộc về bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Chiến lược truyền máu hạn chế nghĩa là gì?
Là cách tiếp cận dùng ngưỡng hemoglobin thấp hơn để quyết định truyền, dựa trên bằng chứng cho thấy kết quả không kém hơn so với chiến lược truyền rộng rãi ở nhiều nhóm bệnh nhân. Ngưỡng cụ thể khác nhau theo bối cảnh lâm sàng và theo hướng dẫn hiện hành.
Vì sao truyền nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn?
Vì truyền máu có nguy cơ riêng gồm phản ứng truyền máu, quá tải tuần hoàn, mẫn cảm với kháng nguyên và các nguy cơ khác. Khi lợi ích không rõ ràng thì các nguy cơ này chiếm ưu thế trong cân nhắc.
Vì sao nên truyền một đơn vị rồi đánh giá lại?
Vì trong nhiều tình huống ổn định, một đơn vị có thể đã đủ để đạt mục tiêu, và việc đánh giá lại trước khi truyền tiếp tránh được lượng truyền không cần thiết. Nguyên tắc này không áp dụng trong chảy máu cấp đang diễn ra.
Thiếu máu thiếu sắt có nên truyền máu không?
Trong phần lớn trường hợp không, vì điều trị bằng bổ sung sắt giải quyết được nguyên nhân và cho hiệu quả bền vững hơn. Truyền máu chỉ được cân nhắc khi thiếu máu nặng có triệu chứng hoặc trong bối cảnh cần điều chỉnh nhanh.