Tuỷ xương thường được hình dung như một cái kho chứa tế bào, nhưng nó là một mô có kiến trúc rõ ràng. Vị trí của một tế bào trong kiến trúc đó ảnh hưởng tới việc nó yên lặng hay phân chia, biệt hoá theo hướng nào, và khi nào nó rời tuỷ.
Thành phần của mô tuỷ
- Tế bào tạo máu ở các giai đoạn biệt hoá khác nhau.
- Tế bào đệm và nguyên bào xương.
- Hệ thống xoang mạch với lớp nội mô đặc biệt.
- Tế bào mỡ.
- Mạng lưới sợi và chất nền ngoại bào.
- Đại thực bào, gồm cả những tế bào làm trung tâm cho đảo sinh hồng cầu.
Mục cuối là một chi tiết hình thái đáng nhớ: trong tuỷ, các tế bào dòng hồng cầu đang trưởng thành sắp xếp thành từng cụm quanh một đại thực bào trung tâm. Cấu trúc này hỗ trợ việc chuyển sắt và việc loại bỏ nhân khi hồng cầu trưởng thành.
Vi môi trường và sự yên lặng của tế bào gốc
- Tế bào gốc cư trú trong những vùng có tín hiệu đặc thù.
- Các tín hiệu này giữ phần lớn tế bào gốc ở trạng thái yên lặng.
- Khi cần, tín hiệu thay đổi và tế bào gốc vào chu kỳ phân chia.
- Một số tín hiệu cũng điều khiển việc rời khỏi tuỷ ra máu ngoại vi.
Cơ chế điều khiển việc rời tuỷ là cơ sở của kỹ thuật huy động tế bào gốc ra máu ngoại vi để thu thập — một ứng dụng lâm sàng trực tiếp của hiểu biết về vi môi trường.
Phân bố tuỷ tạo máu
- Trẻ nhỏ: gần như toàn bộ tuỷ đều tạo máu.
- Theo tuổi, tuỷ đỏ thu hẹp dần về trung tâm.
- Người trưởng thành: xương chậu, xương ức, xương sườn, đốt sống, đầu xương dài.
- Phần còn lại chuyển thành tuỷ vàng chứa mỡ.
- Tuỷ vàng có thể chuyển lại thành tuỷ đỏ khi nhu cầu tăng cao kéo dài.
Khả năng chuyển ngược của tuỷ vàng là dự trữ sinh lý quan trọng, và nó giải thích vì sao trong các bệnh lý cần tăng tạo máu kéo dài, vùng tuỷ hoạt động có thể mở rộng trở lại.
Chọc hút tuỷ — thông tin thu được
- Hình thái chi tiết của từng dòng tế bào.
- Tỉ lệ các dòng so với nhau.
- Tỉ lệ tế bào non.
- Bất thường hình thái gợi ý loạn sinh.
- Mẫu cho các xét nghiệm chuyên sâu: dòng chảy tế bào, di truyền, sinh học phân tử.
Mục cuối ngày càng quan trọng. Trong thực hành hiện nay, giá trị của một lần chọc hút không chỉ nằm ở tiêu bản mà còn ở việc nó cung cấp vật liệu cho cả một loạt xét nghiệm định danh.
Sinh thiết tuỷ — thông tin bổ sung
- Mật độ tế bào so với mô mỡ.
- Cấu trúc và phân bố không gian của các dòng.
- Mức độ xơ hoá, đánh giá bằng nhuộm đặc hiệu.
- Xâm lấn của tế bào lạ từ nơi khác tới.
- Đánh giá được cả khi chọc hút không ra dịch.
Hai kỹ thuật bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Chọc hút cho chi tiết ở mức tế bào; sinh thiết cho bức tranh ở mức mô. Nhiều chẩn đoán chỉ hoàn chỉnh khi có cả hai.
Khi hút tuỷ không ra dịch
- Thường do tuỷ xơ hoá hoặc bị lấp đầy bởi tế bào bất thường.
- Bản thân hiện tượng này là một thông tin chẩn đoán.
- Sinh thiết trở nên thiết yếu trong tình huống này.
- Cần phân biệt với vấn đề kỹ thuật khi lấy mẫu.
Điều cần tránh là diễn giải kết quả này như một thất bại thủ thuật đơn thuần. Trong bối cảnh lâm sàng phù hợp, nó gợi ý một nhóm bệnh cụ thể và hướng tới việc phải có sinh thiết.
Những chỉ số thường được đánh giá trên tuỷ đồ
- Mật độ tế bào chung.
- Tỉ lệ giữa dòng hạt và dòng hồng cầu.
- Tỉ lệ tế bào non.
- Số lượng và hình thái mẫu tiểu cầu.
- Sự hiện diện của tế bào lạ.
- Dự trữ sắt, đánh giá bằng nhuộm đặc hiệu.
Đánh giá dự trữ sắt trên tuỷ từng được xem là tiêu chuẩn tham chiếu, dù hiện nay các xét nghiệm huyết thanh thường đủ cho phần lớn tình huống. Nó vẫn giữ giá trị trong những ca khó diễn giải.
Diễn giải theo bối cảnh
- Mật độ tế bào phải đối chiếu với tuổi.
- Kết quả phải đặt cạnh công thức máu ngoại vi.
- Một mẫu không đại diện nếu lấy từ vùng tuỷ không điển hình.
- Cần kết hợp với các xét nghiệm chuyên sâu để kết luận.
Sự không tương xứng giữa tuỷ và máu ngoại vi bản thân nó là một manh mối. Ví dụ tuỷ giàu tế bào trong khi ngoại vi giảm nhiều dòng gợi ý một cơ chế khác hẳn so với tuỷ nghèo tế bào cùng bức tranh ngoại vi đó.
Xơ hoá tuỷ
- Là sự tăng sinh mạng lưới sợi trong mô tuỷ.
- Được đánh giá bằng nhuộm đặc hiệu và phân độ.
- Có thể nguyên phát hoặc thứ phát sau nhiều bệnh lý.
- Làm mất tính lỏng của tuỷ, gây khó chọc hút.
- Đi kèm với tạo máu ngoài tuỷ và bức tranh máu ngoại vi đặc trưng.
Xơ hoá là ví dụ rõ nhất cho việc cấu trúc mô quyết định chức năng: khi kiến trúc bị thay bằng sợi, tạo máu không diễn ra bình thường được nữa dù bản thân tế bào tạo máu có thể vẫn còn.
Ghi chú về phạm vi
Nội dung ở đây phục vụ việc tra cứu và đọc hiểu. Chỉ định thủ thuật, diễn giải kết quả và mọi quyết định điều trị đều thuộc về bác sĩ chuyên khoa huyết học với đầy đủ bối cảnh lâm sàng của từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Tuỷ đồ và sinh thiết tuỷ khác nhau thế nào?
Tuỷ đồ là tiêu bản từ dịch tuỷ hút ra, cho phép đánh giá chi tiết hình thái từng tế bào; sinh thiết tuỷ lấy một mẩu mô nguyên vẹn nên đánh giá được cấu trúc, mật độ tế bào và mức độ xơ hoá. Hai kỹ thuật bổ sung cho nhau và trong nhiều tình huống được làm cùng lúc.
Vì sao có trường hợp hút tuỷ không ra dịch?
Hiện tượng hút không ra dịch thường gặp khi tuỷ bị xơ hoá hoặc bị tế bào bất thường lấp đầy làm mất tính lỏng của mô. Trong tình huống đó, sinh thiết tuỷ trở nên đặc biệt quan trọng vì nó vẫn cho thông tin trong khi chọc hút thì không.
Vi môi trường tuỷ gồm những gì?
Gồm tế bào đệm, nguyên bào xương, tế bào nội mô mạch máu, tế bào mỡ và mạng lưới chất nền ngoại bào, cùng các tín hiệu hoà tan mà chúng tiết ra. Vi môi trường quyết định tế bào gốc ở trạng thái yên lặng hay phân chia và biệt hoá theo hướng nào.
Mật độ tế bào tuỷ thay đổi theo tuổi ra sao?
Mật độ tế bào tạo máu giảm dần theo tuổi và phần trống được thay bằng mô mỡ, nên cùng một mật độ có thể là bình thường ở người già nhưng giảm ở người trẻ. Vì vậy việc diễn giải luôn phải đặt trong bối cảnh tuổi của người bệnh.