Trong ghép đồng loại, việc tìm được người cho phù hợp là bước quyết định khả năng thực hiện. Mức độ phù hợp không phải chuyện có hoặc không mà là một phổ, và vị trí trên phổ đó ảnh hưởng tới mọi khía cạnh của kế hoạch ghép.
Hệ HLA là gì
- Hệ thống phân tử trên bề mặt tế bào.
- Giúp hệ miễn dịch phân biệt tế bào của mình với tế bào lạ.
- Được mã hoá bởi một cụm gen trên một nhiễm sắc thể.
- Có tính đa hình rất cao trong quần thể.
- Được di truyền theo cụm từ mỗi bố mẹ.
Tính đa hình rất cao là lý do việc tìm người cho phù hợp không cùng huyết thống lại khó tới vậy: số tổ hợp có thể có trong quần thể là rất lớn.
Cách di truyền theo cụm
- Mỗi người nhận một cụm từ bố và một cụm từ mẹ.
- Cả cụm thường được di truyền cùng nhau.
- Mỗi anh chị em ruột có bốn tổ hợp có thể.
- Xác suất phù hợp hoàn toàn là khoảng một phần tư.
- Xác suất phù hợp một nửa cũng đáng kể.
Cách di truyền này giải thích vì sao anh chị em ruột là nguồn người cho được tìm trước tiên, và cũng giải thích vì sao bố mẹ luôn phù hợp đúng một nửa với con.
Các loại người cho
- Anh chị em ruột phù hợp hoàn toàn.
- Người cho không cùng huyết thống phù hợp.
- Người cho không cùng huyết thống phù hợp một phần.
- Người thân nửa hoà hợp.
- Máu cuống rốn.
Thứ tự ưu tiên giữa các lựa chọn không cố định mà phụ thuộc bệnh nền, mức độ khẩn, tuổi người bệnh và kinh nghiệm của trung tâm. Trong những năm gần đây, ghép nửa hoà hợp đã trở thành lựa chọn khả thi hơn nhiều so với trước.
Tìm người cho không cùng huyết thống
- Qua các ngân hàng người cho tình nguyện.
- Quá trình tìm kiếm mất thời gian.
- Xác suất tìm được phụ thuộc nền tảng dân tộc.
- Một số nhóm dân tộc ít được đại diện trong ngân hàng.
- Cần xác nhận và đánh giá người cho trước khi tiến hành.
Sự chênh lệch về xác suất tìm được người cho giữa các nhóm dân tộc là vấn đề thực tế của lĩnh vực này, và đó là lý do các chiến dịch vận động hiến tặng nhắm tới việc đa dạng hoá ngân hàng người cho.
Ghép nửa hoà hợp
- Người cho phù hợp đúng một nửa.
- Thường là bố, mẹ hoặc con của người bệnh.
- Gần như ai cũng tìm được người cho loại này.
- Đòi hỏi kỹ thuật xử lý riêng để giảm biến chứng.
- Các tiến bộ kỹ thuật đã cải thiện kết quả đáng kể.
- Thời gian chuẩn bị thường ngắn hơn.
Điểm thứ ba là ưu thế lớn nhất: việc gần như mọi bệnh nhân đều có một người thân nửa hoà hợp giải quyết vấn đề tiếp cận cho nhóm không tìm được người cho phù hợp.
Máu cuống rốn
- Thu thập từ dây rốn và bánh nhau sau sinh.
- Lưu trữ đông lạnh trong ngân hàng.
- Yêu cầu về mức phù hợp HLA ít nghiêm ngặt hơn.
- Số lượng tế bào giới hạn theo thể tích đơn vị.
- Thời gian mọc mảnh ghép thường lâu hơn.
- Sẵn có ngay khi cần vì đã lưu trữ.
Sự sẵn có ngay là ưu thế quan trọng trong tình huống cần ghép gấp, khi thời gian tìm và huy động người cho không cùng huyết thống là quá dài.
Xét nghiệm HLA
- Xác định kiểu HLA của người bệnh.
- Xét nghiệm cho các thành viên gia đình tiềm năng.
- Kỹ thuật độ phân giải cao được dùng hiện nay.
- Số vị trí được xét nghiệm theo tiêu chuẩn hiện hành.
- Cũng cần tìm kháng thể kháng HLA ở người nhận.
Việc tìm kháng thể kháng HLA ở người nhận là bước quan trọng vì sự hiện diện của chúng chống lại người cho dự kiến có thể dẫn tới thất bại mảnh ghép, và đó là yếu tố cần biết trước khi chọn.
Các yếu tố khác khi chọn người cho
- Tuổi người cho.
- Giới của người cho so với người nhận.
- Số lần mang thai ở người cho nữ.
- Tình trạng nhiễm một số virus.
- Nhóm máu.
- Kích thước và cân nặng.
- Sức khoẻ chung và khả năng hiến tặng.
Khi có nhiều người cho cùng phù hợp HLA, các yếu tố này được dùng để xếp thứ tự ưu tiên. Điều đáng chú ý là không phù hợp nhóm máu không phải chống chỉ định trong ghép tế bào gốc, khác với ghép tạng đặc.
Quy trình với người cho
- Đánh giá sức khoẻ toàn diện.
- Giải thích đầy đủ và lấy đồng thuận tự nguyện.
- Bảo đảm quyền được từ chối không bị áp lực.
- Huy động và thu thập theo phương pháp đã chọn.
- Theo dõi sau hiến tặng.
Quyền được từ chối mà không chịu áp lực là vấn đề đạo đức quan trọng, đặc biệt khi người cho là thành viên gia đình. Các trung tâm có quy trình riêng để bảo đảm điều này.
Khi không tìm được người cho
- Xem xét lại các lựa chọn phù hợp một phần.
- Cân nhắc ghép nửa hoà hợp.
- Cân nhắc máu cuống rốn.
- Cân nhắc các hướng điều trị khác ngoài ghép.
- Quyết định do hội đồng chuyên khoa đưa ra.
Với sự phát triển của ghép nửa hoà hợp, tình huống hoàn toàn không có lựa chọn ghép nào đã trở nên hiếm hơn nhiều so với trước đây.
Ghi chú về phạm vi
Tiêu chuẩn về mức phù hợp HLA và thứ tự ưu tiên giữa các loại người cho thay đổi theo hướng dẫn và theo kinh nghiệm từng trung tâm. Nội dung ở đây là khung khái niệm phục vụ tra cứu; mọi quyết định thuộc về trung tâm ghép.
Câu hỏi thường gặp
HLA là gì và vì sao quan trọng?
HLA là hệ thống các phân tử trên bề mặt tế bào giúp hệ miễn dịch phân biệt tế bào của mình với tế bào lạ. Trong ghép đồng loại, mức độ phù hợp HLA giữa người cho và người nhận ảnh hưởng trực tiếp tới nguy cơ mảnh ghép bị đào thải và nguy cơ bệnh ghép chống chủ.
Xác suất anh chị em ruột phù hợp là bao nhiêu?
Do cách di truyền của các gen HLA theo cụm, mỗi anh chị em ruột có xác suất khoảng một phần tư phù hợp hoàn toàn. Vì vậy người có nhiều anh chị em có cơ hội tìm được người cho phù hợp trong gia đình cao hơn.
Nếu không có người cho phù hợp trong gia đình thì sao?
Có thể tìm người cho không cùng huyết thống qua các ngân hàng người cho, sử dụng máu cuống rốn lưu trữ, hoặc thực hiện ghép nửa hoà hợp từ người thân. Mỗi lựa chọn có đặc điểm và nguy cơ riêng, và việc chọn phụ thuộc nhiều yếu tố.
Ngoài HLA còn yếu tố nào được cân nhắc khi chọn người cho?
Các yếu tố thường được xem xét gồm tuổi và giới của người cho, tình trạng nhiễm một số virus, nhóm máu, số lần mang thai ở người cho nữ, và tình trạng sức khoẻ chung. Việc cân nhắc các yếu tố này khi có nhiều người cho phù hợp HLA là công việc của trung tâm ghép.