Huyết học là chuyên khoa mà di truyền tế bào bước vào thực hành lâm sàng sớm nhất. Nhiều bệnh máu ngày nay được định nghĩa không phải bằng hình thái mà bằng một bất thường nhiễm sắc thể cụ thể, và kết quả này ảnh hưởng trực tiếp tới tiên lượng cùng lựa chọn điều trị.
Karyotype — nguyên lý
- Nuôi cấy tế bào để chúng phân chia.
- Dừng ở giai đoạn nhiễm sắc thể co ngắn rõ nhất.
- Trải tế bào lên lam và nhuộm tạo băng đặc trưng.
- Phân tích và sắp xếp bộ nhiễm sắc thể.
- Đếm số lượng và tìm bất thường cấu trúc.
Yêu cầu tế bào phải phân chia được là điểm yếu cơ bản của kỹ thuật này. Với các bệnh mà tế bào bệnh phân chia kém trong nuôi cấy, kết quả có thể chỉ phản ánh tế bào bình thường còn lại.
Ưu điểm của karyotype
- Khảo sát toàn bộ bộ nhiễm sắc thể cùng lúc.
- Phát hiện được bất thường không dự đoán trước.
- Đánh giá được mức độ phức tạp của bộ nhiễm sắc thể.
- Cho biết bất thường xuất hiện ở bao nhiêu phần trăm tế bào phân tích.
Khả năng phát hiện cái không được tìm kiếm là giá trị riêng của kỹ thuật này. Đây là lý do nó vẫn được giữ trong quy trình chẩn đoán dù các kỹ thuật nhắm đích đã rất phát triển.
Hạn chế của karyotype
- Cần tế bào phân chia được.
- Thời gian trả kết quả dài hơn.
- Độ phân giải hạn chế, không thấy bất thường nhỏ.
- Số lượng tế bào phân tích được có giới hạn.
- Phụ thuộc chất lượng tiêu bản và kinh nghiệm người đọc.
Độ phân giải hạn chế nghĩa là có những bất thường quan trọng về mặt lâm sàng nhưng quá nhỏ để nhìn thấy dưới kính hiển vi. Đây chính là khoảng trống mà FISH và các kỹ thuật phân tử lấp vào.
FISH — nguyên lý
- Dùng đầu dò DNA gắn chất phát huỳnh quang.
- Đầu dò gắn đặc hiệu vào vùng đích trên nhiễm sắc thể.
- Quan sát tín hiệu huỳnh quang dưới kính.
- Số lượng và vị trí tín hiệu cho biết có bất thường hay không.
- Làm được trên cả tế bào không phân chia.
Việc không cần tế bào phân chia là lợi thế quyết định trong nhiều tình huống, đặc biệt khi mẫu khó nuôi cấy hoặc khi cần kết quả nhanh.
Các loại đầu dò thường dùng
- Đầu dò phát hiện chuyển đoạn giữa hai vùng.
- Đầu dò phát hiện tách vùng, dùng khi một gen có nhiều đối tác.
- Đầu dò đếm số bản sao của một vùng.
- Đầu dò trung tâm nhiễm sắc thể để đếm số lượng.
Đầu dò kiểu tách vùng đặc biệt hữu ích khi một gen có thể kết hợp với nhiều đối tác khác nhau: nó phát hiện việc gen bị tách ra mà không cần biết trước đối tác là ai.
Ưu và nhược của FISH
- Ưu: nhanh, nhạy, không cần tế bào phân chia.
- Ưu: phân tích được số lượng tế bào lớn hơn.
- Ưu: phát hiện được bất thường nhỏ mà karyotype bỏ sót.
- Nhược: chỉ tìm được đúng cái đầu dò hướng tới.
- Nhược: cần biết trước cần tìm gì.
- Nhược: bỏ sót các bất thường khác trong bộ nhiễm sắc thể.
Sự bổ sung giữa hai kỹ thuật là rõ ràng: karyotype cho bức tranh toàn cảnh với độ phân giải thấp, FISH cho câu trả lời chính xác cho một câu hỏi cụ thể. Nhiều quy trình chẩn đoán dùng cả hai.
Các nhóm bất thường thường gặp
- Chuyển đoạn: trao đổi vật chất giữa hai nhiễm sắc thể.
- Mất đoạn: mất một phần nhiễm sắc thể.
- Thêm hoặc mất cả một nhiễm sắc thể.
- Đảo đoạn trong cùng một nhiễm sắc thể.
- Bất thường phức tạp: nhiều bất thường cùng tồn tại.
Số lượng bất thường cùng tồn tại bản thân nó mang ý nghĩa tiên lượng trong nhiều bệnh, độc lập với việc từng bất thường cụ thể là gì. Đây là một trong những thông tin mà chỉ karyotype cung cấp được.
Ý nghĩa lâm sàng
- Xác định chẩn đoán trong một số bệnh được định nghĩa bằng di truyền.
- Phân tầng nguy cơ.
- Định hướng lựa chọn điều trị.
- Cung cấp chỉ điểm để theo dõi đáp ứng.
- Phát hiện diễn tiến khi xuất hiện bất thường mới.
Điểm cuối đáng chú ý trên thực hành: sự xuất hiện của bất thường mới trong quá trình theo dõi là dấu hiệu bệnh đang tiến triển, và đó là lý do xét nghiệm này được lặp lại ở những thời điểm nhất định.
Về mẫu bệnh phẩm
- Thường lấy từ dịch tuỷ.
- Có thể dùng máu ngoại vi trong một số tình huống.
- Cần ống và chất chống đông phù hợp.
- Cần chuyển tới phòng xét nghiệm trong thời gian quy định.
- Phối hợp trước với phòng xét nghiệm.
Với karyotype, mẫu cần tế bào sống và có khả năng phân chia, nên khâu vận chuyển đặc biệt quan trọng. Một mẫu lấy đúng nhưng để quá lâu có thể không cho kết quả.
Đọc một kết quả di truyền tế bào
- Số tế bào được phân tích.
- Bất thường có ở bao nhiêu tế bào trong số đó.
- Mô tả bất thường theo danh pháp chuẩn.
- Có dòng tế bào bình thường song song không.
- So sánh với kết quả trước nếu có.
Tỉ lệ tế bào mang bất thường là thông tin quan trọng và hay bị lướt qua. Nó phản ánh mức độ chiếm ưu thế của dòng bệnh và thay đổi của nó theo thời gian có ý nghĩa theo dõi.
Ghi chú về phạm vi
Danh pháp di truyền tế bào là hệ thống chuẩn hoá quốc tế và việc đọc nó đòi hỏi đào tạo chuyên môn. Nội dung ở đây trình bày khung khái niệm; việc diễn giải kết quả và mọi quyết định điều trị thuộc về bác sĩ chuyên khoa huyết học.
Câu hỏi thường gặp
Karyotype và FISH khác nhau thế nào?
Karyotype khảo sát toàn bộ bộ nhiễm sắc thể nhưng cần tế bào phân chia được và có độ phân giải hạn chế; FISH dùng đầu dò đặc hiệu nên nhanh hơn, nhạy hơn với bất thường đã biết và làm được cả trên tế bào không phân chia, nhưng chỉ tìm được đúng cái mà đầu dò hướng tới. Hai kỹ thuật bổ sung cho nhau.
Vì sao có mẫu không cho kết quả karyotype?
Vì kỹ thuật này cần tế bào bệnh phân chia được trong nuôi cấy, mà không phải mẫu nào cũng đạt được điều đó. Trong tình huống đó, FISH hoặc các kỹ thuật phân tử trở thành lựa chọn thay thế.
Bất thường nhiễm sắc thể có ý nghĩa gì với người bệnh?
Trong nhiều bệnh máu, kết quả di truyền tế bào là một trong những yếu tố chính để phân tầng nguy cơ và định hướng lựa chọn điều trị. Ý nghĩa cụ thể phụ thuộc từng bệnh và phải do bác sĩ chuyên khoa diễn giải trong bối cảnh toàn diện.
Kết quả di truyền bình thường có loại trừ bệnh không?
Không. Một số bệnh có bất thường ở mức phân tử mà không thấy được trên nhiễm sắc thể, và cũng có trường hợp mẫu không đại diện. Kết quả luôn cần được đọc cùng hình thái, kiểu hình miễn dịch và lâm sàng.