Trong một chuyên khoa ngày càng dựa vào xét nghiệm phân tử, tiêu bản máu ngoại vi vẫn giữ vị trí đặc biệt. Nó rẻ, nhanh, và trong nhiều tình huống nó là bước đưa ra hướng chẩn đoán đúng trước khi mọi xét nghiệm đắt tiền được chỉ định.
Vùng đọc
- Chọn vùng hồng cầu nằm cạnh nhau nhưng không chồng lên nhau.
- Quá dày làm hồng cầu chồng chất, khó đánh giá hình dạng.
- Quá mỏng làm hồng cầu biến dạng giả tạo.
- Rìa tiêu bản là nơi tế bào lớn tập trung.
Chọn sai vùng đọc là nguồn sai sót phổ biến nhất và cũng dễ tránh nhất. Hình ảnh hồng cầu hình bia hoặc hình gai giả tạo do vùng quá mỏng đã dẫn tới không ít kết luận sai.
Trình tự đọc
- Đánh giá tổng quát ở vật kính nhỏ.
- Dòng hồng cầu: kích thước, màu sắc, hình dạng, thể vùi.
- Dòng bạch cầu: số lượng tương đối, độ trưởng thành, hình thái.
- Tiểu cầu: số lượng ước tính, kích thước, kết cụm.
- Rà rìa tiêu bản tìm tế bào lớn bất thường.
Giữ một trình tự cố định là kỹ thuật quan trọng. Khi một bất thường nổi bật thu hút toàn bộ chú ý, những bất thường kín đáo hơn ở dòng khác rất dễ bị bỏ qua.
Bất thường kích thước hồng cầu
- Hồng cầu nhỏ, thường kèm nhược sắc.
- Hồng cầu to.
- Hai quần thể cùng tồn tại.
- Hồng cầu đa sắc, tương ứng với hồng cầu lưới.
Hồng cầu đa sắc là chỉ dấu hình thái của tăng sinh hồng cầu và có thể ước lượng nhanh mức đáp ứng của tuỷ ngay trên tiêu bản, trước khi có kết quả hồng cầu lưới chính thức.
Bất thường hình dạng hồng cầu
- Hồng cầu hình bia.
- Hồng cầu hình cầu.
- Hồng cầu hình liềm.
- Hồng cầu hình giọt nước.
- Hồng cầu hình gai.
- Hồng cầu hình miệng.
- Mảnh vỡ hồng cầu.
Mỗi hình dạng gợi ý một nhóm nguyên nhân khác nhau, và một số có giá trị cảnh báo cao. Mảnh vỡ hồng cầu trong bối cảnh giảm tiểu cầu là bộ đôi cần được đánh giá khẩn.
Thể vùi trong hồng cầu
- Thể Howell-Jolly, gợi ý mất chức năng lách.
- Hạt ưa kiềm.
- Thể Heinz, cần nhuộm đặc biệt mới thấy.
- Ký sinh trùng sốt rét.
Việc tìm ký sinh trùng sốt rét trên tiêu bản vẫn là một trong những chỉ định cấp cứu của kỹ thuật này. Trong bối cảnh dịch tễ phù hợp, đây là xét nghiệm cần được làm và đọc nhanh.
Sắp xếp bất thường của hồng cầu
- Hiện tượng xếp chồng thành chuỗi.
- Hiện tượng ngưng kết thành đám.
Hai hiện tượng này khác nhau về cơ chế và ý nghĩa. Xếp chồng thành chuỗi gợi ý tăng protein huyết tương, còn ngưng kết thành đám gợi ý có kháng thể gắn lên bề mặt hồng cầu. Phân biệt chúng trên tiêu bản là kỹ năng cơ bản.
Hình thái bạch cầu
- Mức độ trưởng thành và hiện tượng chuyển trái.
- Hạt độc, không bào, thể Döhle trong nhiễm trùng nặng.
- Bất thường phân múi nhân.
- Bạch cầu hạt nhân tăng múi.
- Tế bào non và sự hiện diện của thể Auer.
- Lympho bào hoạt hoá.
Thể Auer là phát hiện có giá trị định hướng cao, vì nó chỉ gặp ở dòng tuỷ và sự hiện diện của nó thay đổi hẳn hướng chẩn đoán. Đây là ví dụ điển hình cho việc một chi tiết hình thái đơn lẻ có thể quyết định hướng đi.
Hình thái tiểu cầu
- Ước tính số lượng trên vi trường.
- Tiểu cầu khổng lồ.
- Tiểu cầu nhạt màu, thiếu hạt.
- Kết cụm — nguyên nhân của giảm tiểu cầu giả.
- Hiện tượng tiểu cầu bám quanh bạch cầu hạt.
Việc ước tính số lượng tiểu cầu trên tiêu bản là cách kiểm chứng nhanh cho một kết quả máy bất thường. Nếu tiêu bản cho thấy tiểu cầu rải rác đầy đủ trong khi máy báo giảm nặng, khả năng cao là có vấn đề ở khâu đếm.
Bức tranh gợi ý tuỷ bị chèn ép
- Xuất hiện đồng thời tế bào non dòng tuỷ và hồng cầu có nhân.
- Kèm hồng cầu hình giọt nước.
- Kèm bất thường ở nhiều dòng.
Bộ ba này là một trong những bức tranh hình thái có giá trị định hướng cao nhất, gợi ý tuỷ đang bị thay thế hoặc xơ hoá. Nó thường dẫn thẳng tới chỉ định sinh thiết tuỷ.
Giới hạn của phương pháp
- Phụ thuộc chất lượng tiêu bản và kỹ thuật nhuộm.
- Phụ thuộc kinh nghiệm người đọc.
- Không phân biệt được các phân nhóm cần kiểu hình miễn dịch.
- Không thay được xét nghiệm di truyền và phân tử.
Tiêu bản là bước định hướng chứ không phải bước kết luận trong phần lớn bệnh lý ác tính. Vai trò của nó là chỉ ra cần làm gì tiếp theo — và làm việc đó rất hiệu quả với chi phí rất thấp.
Ghi chú về phạm vi
Nội dung ở đây phục vụ tra cứu và học tập. Việc đọc tiêu bản trong thực hành đòi hỏi đào tạo chuyên môn, và mọi kết luận chẩn đoán thuộc về bác sĩ chuyên khoa với đầy đủ bối cảnh lâm sàng và các xét nghiệm bổ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiêu bản vẫn cần thiết khi đã có máy đếm hiện đại?
Vì máy đếm phân loại tế bào theo các đặc tính vật lý và hoá học chứ không nhìn hình thái, nên nó phát hiện được có bất thường nhưng không mô tả được bất thường đó là gì. Nhiều chẩn đoán quan trọng vẫn khởi đầu từ một hình ảnh cụ thể trên lam kính.
Mảnh vỡ hồng cầu trên tiêu bản gợi ý điều gì?
Sự hiện diện của mảnh vỡ hồng cầu gợi ý tan máu do tổn thương cơ học trong lòng mạch và là dấu hiệu cần được đánh giá khẩn trong bối cảnh phù hợp. Đây là một trong những phát hiện hình thái có ý nghĩa cảnh báo cao nhất.
Thể Howell-Jolly xuất hiện khi nào?
Chúng là những mảnh nhân còn sót trong hồng cầu, bình thường được lách loại bỏ. Sự xuất hiện của chúng gợi ý mất chức năng lách, chẳng hạn sau cắt lách hoặc trong các tình trạng làm lách mất chức năng.
Đọc tiêu bản nên theo trình tự nào?
Một trình tự thường dùng là đánh giá tổng quát vùng đọc trước, rồi lần lượt xem dòng hồng cầu, dòng bạch cầu và tiểu cầu, cuối cùng rà lại rìa tiêu bản tìm tế bào lớn bất thường. Trình tự cố định giúp tránh bỏ sót khi chú ý bị hút vào một bất thường nổi bật.