Trong thực hành hiện đại, máu hiến được tách thành các thành phần riêng biệt, mỗi thành phần có chỉ định, cách bảo quản và hạn dùng khác nhau. Hiểu đặc điểm từng loại giúp chỉ định đúng và tránh những chỉ định không cần thiết.
Vì sao tách thành phần
- Phần lớn bệnh nhân chỉ thiếu một thành phần.
- Truyền đúng thành phần cần thiết hiệu quả hơn.
- Tránh đưa vào những thứ không cần.
- Một đơn vị hiến phục vụ được nhiều người.
- Mỗi thành phần có điều kiện bảo quản tối ưu riêng.
Điểm thứ tư có ý nghĩa với nguồn cung: việc tách thành phần làm tăng đáng kể số bệnh nhân được phục vụ từ cùng một lượng máu hiến.
Khối hồng cầu
- Chế phẩm được dùng nhiều nhất.
- Mục đích là tăng khả năng vận chuyển oxy.
- Bảo quản lạnh, hạn dùng tính bằng tuần.
- Cần hoà hợp nhóm máu.
- Thời gian truyền mỗi đơn vị có giới hạn theo quy định.
- Cần theo dõi trong và sau khi truyền.
Giới hạn thời gian truyền mỗi đơn vị là quy định an toàn nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn khi chế phẩm ở nhiệt độ phòng quá lâu, và nó cần được tuân thủ.
Khối tiểu cầu
- Dùng để phòng hoặc xử trí chảy máu do giảm tiểu cầu.
- Bảo quản ở nhiệt độ phòng với lắc liên tục.
- Hạn dùng rất ngắn.
- Nguy cơ nhiễm khuẩn cao hơn do điều kiện bảo quản.
- Có thể từ nhiều người hiến gộp lại hoặc từ một người hiến.
- Đáp ứng được đánh giá bằng mức tăng tiểu cầu sau truyền.
Hạn dùng ngắn là lý do khối tiểu cầu thường là chế phẩm khan hiếm nhất, và việc chỉ định đúng có ý nghĩa với cả hệ thống chứ không chỉ với người bệnh cụ thể.
Khi truyền tiểu cầu không hiệu quả
- Mức tăng sau truyền thấp hơn dự kiến.
- Nguyên nhân miễn dịch: kháng thể chống tiểu cầu.
- Nguyên nhân không miễn dịch: sốt, nhiễm trùng, lách to, chảy máu đang diễn ra.
- Cần đánh giá để xác định nguyên nhân.
- Có các chiến lược xử trí riêng.
Nguyên nhân không miễn dịch chiếm phần lớn các trường hợp, nên việc rà soát chúng đi trước khi nghĩ tới nguyên nhân miễn dịch.
Huyết tương tươi đông lạnh
- Chứa các yếu tố đông máu.
- Dùng khi cần bù nhiều yếu tố cùng lúc.
- Cần rã đông trước khi truyền, mất thời gian.
- Cần hoà hợp về ABO theo nguyên tắc riêng.
- Không phải chế phẩm bù thể tích.
- Không dùng chỉ để điều chỉnh xét nghiệm ở người không chảy máu.
Hai điểm cuối là những chỉ định không phù hợp nhưng vẫn gặp trên thực hành. Truyền huyết tương có nguy cơ riêng và việc dùng nó để làm đẹp một con số xét nghiệm không mang lại lợi ích.
Tủa lạnh
- Chế phẩm giàu một số yếu tố đông máu nhất định.
- Đặc biệt giàu fibrinogen.
- Dùng khi cần bù fibrinogen.
- Thể tích nhỏ hơn so với huyết tương.
- Cũng cần rã đông trước khi dùng.
Ưu thế về thể tích là lý do tủa lạnh được ưu tiên khi mục tiêu chính là bù fibrinogen, nhất là ở bệnh nhân không chịu được lượng dịch lớn.
Các chế phẩm xử lý đặc biệt
- Chế phẩm đã lọc bạch cầu.
- Chế phẩm đã chiếu xạ.
- Chế phẩm đã rửa.
- Chế phẩm có yêu cầu riêng về một số virus.
- Mỗi loại có chỉ định cụ thể cho nhóm bệnh nhân nhất định.
Yêu cầu về chế phẩm xử lý đặc biệt cần được ghi rõ trong phiếu chỉ định và được ghi vào hồ sơ để mọi lần truyền sau đều được thực hiện đúng. Bỏ sót yêu cầu này ở một lần truyền có thể có hậu quả nghiêm trọng với một số nhóm bệnh nhân.
Vì sao cần chiếu xạ ở một số bệnh nhân
- Chế phẩm máu chứa một số tế bào lympho còn sống.
- Ở người suy giảm miễn dịch nặng, chúng có thể gây bệnh ghép chống chủ liên quan truyền máu.
- Đây là biến chứng hiếm nhưng rất nặng.
- Chiếu xạ làm mất khả năng phân chia của các tế bào đó.
- Chỉ định cho các nhóm bệnh nhân cụ thể theo hướng dẫn.
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc một yêu cầu kỹ thuật tưởng nhỏ lại có ý nghĩa sống còn với một nhóm bệnh nhân cụ thể, và vì sao việc ghi nhận yêu cầu vào hồ sơ là bắt buộc.
Vấn đề bảo quản và vận chuyển
- Mỗi chế phẩm có yêu cầu nhiệt độ riêng.
- Chuỗi lạnh phải được duy trì cho khối hồng cầu.
- Đơn vị đã ra khỏi điều kiện bảo quản quá lâu không được dùng lại.
- Không tự bảo quản đơn vị máu trong tủ lạnh thường.
- Trả lại ngân hàng máu nếu không dùng trong thời gian quy định.
Việc để đơn vị máu ở nhiệt độ phòng quá thời gian quy định rồi trả lại là sai sót thực tế có thể dẫn tới phải huỷ đơn vị đó, gây lãng phí nguồn lực khan hiếm.
Ghi chú về phạm vi
Danh mục chế phẩm, chỉ định cụ thể và quy trình bảo quản theo quy định hiện hành và của từng cơ sở. Nội dung ở đây là khung khái niệm phục vụ tra cứu; thực hành cụ thể theo hướng dẫn của ngân hàng máu và bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máu toàn phần ít được dùng?
Vì phần lớn người bệnh chỉ thiếu một thành phần cụ thể, nên truyền thành phần đó hiệu quả hơn và tránh đưa vào những thứ không cần thiết. Việc tách thành phần cũng cho phép một đơn vị máu hiến phục vụ nhiều người bệnh khác nhau.
Khối hồng cầu và khối tiểu cầu bảo quản khác nhau thế nào?
Khối hồng cầu được bảo quản lạnh trong thời gian tính bằng tuần, còn khối tiểu cầu phải giữ ở nhiệt độ phòng với lắc liên tục và có hạn dùng rất ngắn. Sự khác biệt này ảnh hưởng tới việc sẵn có và tới cách lập kế hoạch truyền.
Khi nào cần chế phẩm đã lọc bạch cầu hoặc đã chiếu xạ?
Các chế phẩm xử lý đặc biệt có chỉ định riêng cho những nhóm bệnh nhân nhất định, chẳng hạn người suy giảm miễn dịch nặng hoặc người chuẩn bị ghép. Yêu cầu cụ thể cần được ghi rõ trong phiếu chỉ định và theo hướng dẫn của cơ sở.
Huyết tương tươi đông lạnh dùng khi nào?
Thường dùng khi cần bù nhiều yếu tố đông máu cùng lúc trong bối cảnh chảy máu hoặc rối loạn đông máu, theo chỉ định cụ thể. Nó không phải là chế phẩm để bù thể tích hay để điều chỉnh xét nghiệm đông máu bất thường ở người không chảy máu.